هموطنانشان در بغداد در ايجاد آن سهم داشتند ، واقعا انس بگيرند . هرگاه يكى از حكمرانان عرب در قلمرو ايران علاقه‌اى به علم از خود نشان مىداد « 2 » ( تا آنجا كه گزارش موضوع با اغراق‌گويى دربارى همراه نباشد ) ، اشعار عرب يا مسائل مذهبى را البته به مفهوم « ادب » ى « 3 » آن مشغله خود مىساخت . در آن زمان مدرسه پزشكى گندىشاپور با سنتهاى بازمانده از زمان ساسانيان روز به روز بيشتر اهميّت خود را از دست مىداد . از آثارى كه از اينجا و آنجا تا حدودى هم به ايرانى ميانه ترجمه شده بود « 4 » ، ديگر در اينجا اثرى باقى نمانده بود . اين آثار در بين النهرين به زبان عربى ترجمه مىشد و حتى در كنار ترجمه‌هايى از سريانى و يونانى ، به اسلامى شدن علوم ( از جمله طبيعيات ) « 5 » يارى مىكرد ، امّا در حيات معنوى ايران مستقيما تأثيرى نداشت . اين امر در واقع نخست در قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى تغيير كرد . در اين دوره مركز آموزشى نيشاپور ، كه قبلا نيز وجود داشت ، و نيز تحقيقات در زمينهء صرف و نحو ، تاريخ‌نويسى و همچنين بررسيهاى نسب‌شناسى كه به‌وسيلهء پيروان شعوبيه « 6 » صورت گرفت ، به مفهوم علمى بسيار گسترش يافت . امّا حيات فرهنگى در واقع با روى كار آمدن سامانيان بود كه آغاز شد « 7 » ؛ اكنون در شرق ،

--> ( 2 ) . رجوع كنيد به : تاريخ سيستان ، ص 115 ( حدود سال 101 ه / 720 م ) . ( 3 ) . در اين مورد رجوع كنيد به گفته‌هاى : Grunebaum 254 f . ( 4 ) . رجوع كنيد به : ؛ Hans Heinrich Schaeder : Der Orient Und das griechiechische Erbe'' , S . 254 ( in der Antike 1928 ) Gerhard Klinge : Die Bedeutung der Syrischen Theologen als Vermittler der griechen philosophie an den Islam''in Ztsch . f . Kirchenge schichte 3 . F . Nr . 9 S . 349 Amm 16 و نوشته‌هاى ارجاع داده شده در آن . ( 5 ) . در مورد نوشته‌هاى ايرانى رجوع كنيد به : Julius Ruska : Chemieim Iraq und Persien im Zehnten Jh . n . Chr . , ( im Islam , XVII , 1928 , S . 280 - 293 ) , S . 289 ; H . E . Stapleton , R . F . Azo und Muh . Hidayet Hosain : Chemistry in Iraq and persia in the tenth Century A . D . in den Oemoirs of the Asiatic Society of Bengal , VIII ( 1927 ) , Nr . 6 , S . 307 - 418 . ( 6 ) . Goldziher , Shu ub . 190 ff . ( 7 ) . مستوفى : تاريخ گزيده ، ج 1 ، ص 381 ( احمد بن اسماعيل 299 - 294 ه / 912 - 907 م ) - Mez 16 - اما اين بدان معنى نيست كه من ، ايران شرقى را در قرون نخستين اسلامى ( بر خلاف Ernst Herzfeld ، رجوع كنيد به : -